პატარაიათა საგვარეულოს ისტორია

I. სათავე და სახელის ეტიმოლოგია

გვარი პატარაია სათავეს იღებს ძველ ქართულ ემოციურ სახელიდან პატარა, რომელიც კაცის საკუთარი სახელად იხმარებოდა. ამ ფუძისგან წარმოიშვა ერთიან ეთიმოლოგიური ჯგუფი: პატარაია, პატარავა, პატარიძე, პატარაშვილი, პატარაკაციშვილი, პატარქალიშვილი და სხვ. ერთნაირი ფუძე ნიშნავს საერთო წარმოშობის არეალს, თუმცა არა აუცილებელ სისხლით ნათესაობას.

პატარაიების ძირძველი ბუდე იყო ოდიშის სოფელი ბანძა, სადაც ცხოვრობდა მრავალრიცხოვანი საგვარეულო, რომლის ნაწილი XVIII საუკუნის მიწურულსა და XIX საუკუნის დასაწყისში გადასახლდა გურიაში — რეგიონში, სადაც გვარი დღემდე ძლიერად არის წარმოდგენილი. არსებობს სხვა ვერსიაც, რომლის მიხედვითაც გვარი მომდინარეობს ტაო-კლარჯეთიდან, დღევანდელი თურქეთის ტერიტორიაზე მდებარე სოფელ პატარადან, რაც გვარის სახელწოდებასთან ფუნდამენტურად თანხვედრაშია.

II. ადრინდელი წერილობითი წყაროები (X–XVII სს.)

პატარაიების გვარი ისტორიულ წყაროებში იხსენიება ჯერ კიდევ X–XI საუკუნეებში. პირველი ცნობილი წარმომადგენელია გაბრიელ პატარაია, პარხლის მონასტრის კალიგრაფი და გადამწერი, რომლის ხელით გადაწერილია პარხლის ოთხთავი და პარხლის მრავალთავი.

XI–XII საუკუნეებში მოღვაწეობდა ეპისკოპოსი გრიგოლ დრანდელი, რომელიც იერუსალიმის ჯვრის მონასტრის მხატვარია. მკვლევართა ნაწილი (ს. კაკაბაძე) მას პატარაიად მიიჩნევს.

XVII საუკუნიდან გვარი უკვე მკაფიოდ ფიქსირდება სამეგრელოს მთავართა გარემოცვაში: ლევან II დადიანის დის, მარიამ დადიანის მზითვის წიგნში (XVII ს.) მეორე მერიქიფედ მოხსენიებულია „პატარაია“, რაც მიანიშნებს გვარის მაღალ სოციალურ სტატუსზე იმ ხანად.

III. XVIII–XIX საუკუნეები — მიგრაცია და სოციალური სტატუსი

პატარაიების საგვარეულო XVIII საუკუნის მიწურულიდან განფენილია ოდიშსა და გურიაში. დოკუმენტებში გვხვდება როგორც გლეხური, ისე აზნაურული ფენების წარმომადგენლები. XIX საუკუნეში ცნობილია:

·        ურუშ პატარაია — აზნაური, აფხაზეთის სოფ. ტამიშში;

·        კაცი პატარაია — აზნაური, სოფ. კინდღა.

მხოლოდ XIX საუკუნის განმავლობაში ცხრა საეკლესიო მოღვაწე პატარაია ფიქსირდება საქართველოს სხვადასხვა ეპარქიაში. გვარის წარმომადგენლები იყვნენ სწავლულნი, მწიგნობარნი და სასულიერო პირები, რაც გვარის კულტურულ მნიშვნელობაზე მიუთითებს.

IV. XIX–XX საუკუნეები — განათლება, საზოგადოება და კულტურა

პატარაიები აქტიურად მონაწილეობდნენ ეროვნულ და განმანათლებლურ მოძრაობებში. 1879–1927 წლებში გვარის ათი წარმომადგენელი შედიოდა „ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელ საზოგადოებაში“, რომლის დამფუძნებლები იყვნენ ილია ჭავჭავაძე, იაკობ გოგებაშვილი, დიმიტრი ყიფიანი და მარიამ ჯამბაკურ-ორბელიანი.

გამორჩეულია გურული მოჯირითეები ზურაბ, ზოსიმე და ხარლამპი პატარაიები, რომლებმაც მონაწილეობა მიიღეს ბაფალო ბილის ცნობილ შოუში ამერიკაში — ქართველი მხედრობის უნარების საერთაშორისო დონის წარმოჩენით.

V. XX საუკუნე — კულტურა, ომები და ეროვნული მოღვაწეობა

პატარაიების გვარი XX საუკუნეში აქტიურად მონაწილეობდა ქვეყნის საზოგადოებრივ და კულტურულ ცხოვრებაში. დიდ სამამულო ომში იბრძოდა დაახლოებით 360 პატარაია, მათგან 132 დაიღუპა ბრძოლის ველზე. საგვარეულოს ტრადიცია, ქვეყნის სამსახური და ეროვნული ერთგულება, მემკვიდრეობით გადაეცემა მომდევნო თაობებს.

ვასო და გურამ პატარაიები — ეროვნული კულტურის გამორჩეული წარმომადგენლები

·        ვასო პატარაია — ხელოვნების დამსახურებული მოღვაწე, სკეტჩებისა და სატირული წიგნების ავტორი, საოპერო სტუდიის ოპერისა და ბალეტის თეატრის დირექტორის მოადგილე, მრავალი სპექტაკლის რეჟისორი და ევგენი მიქელაძის სიმფონიური ორკესტრის დირექტორი. დაკრძალულია დიდუბის პანთეონში.

·        გურამ პატარაია — რეჟისორი, რესპუბლიკის სახალხო არტისტი, რუსთაველის პრემიის ლაურეატი. მისი დოკუმენტური ფილმები („რუსთაველის ნაკვალევზე“, „ათონის მატიანე“, „ტაო-კლარჯეთი“, „შორია გურჯისტანამდე“) მნიშვნელოვან კულტურულ და ისტორიულ მემკვიდრეობად ითვლება. დაკრძალულია დიდუბის პანთეონში.

VI. XXI საუკუნე — თანამედროვეობა და გენეტიკური კვლევა

დღეს პატარაიების გვარი კვლავ აქტიურად არის წარმოდგენილი მეცნიერების, განათლებისა და ინჟინერიის სფეროებში. გამორჩეულნი არიან:

·        სოფიო პატარაია — ფიზიკოსი, მუშაობს ჟენევაში CERN-ის ატომურ კოლაიდერში გია დვალთან ერთად;

·        გიორგი პატარაია — ექიმი, რომელიც სწავლობს და მუშაობს გერმანიაში, ქალაქ ზაარბრიუკენში, საკუთარი კლინიკის ხელმძღვანელია.

დაახლ. 2130-ზე მეტი პატარაია ცხოვრობს დღეს საქართველოში.
საგვარეულოს თავმჯდომარის, ზაზა პატარაიას მამულისშვილური გენეტიკური კვლევის მიხედვით, საგვარეულოს ჰაპლოჯგუფია G2a1a-Z31459, რომელიც წარმოშობით კავკასიის რეგიონში დაახლოებით 4300 წლის წინ ჩამოყალიბდა, ხოლო მისი ფუძე ჯგუფი G2a1a-Z6653 თარიღდება 9800 წლით — შუამდინარეთისა და დასავლეთ ირანის მთიანეთის არეალში.

VII. პატარაიათა საგვარეულო კავშირი

პატარაიათა საგვარეულო კავშირი ოფიციალურად დაფუძნდა 2011 წლის 17 დეკემბერს სამების საკათედრო ტაძარში გამართულ კრებაზე, რომელსაც ესწრებოდა დაახლოებით 50 წარმომადგენელი ქვეყნის სხვადასხვა რეგიონიდან. კავშირის თავმჯდომარედ არჩეულ იქნა ბატონი ზაზა პატარაია. კავშირს 2011 წლის 9 იანვრიდან მიენიჭა იურიდიული სტატუსი (არაკომერციული ორგანიზაცია). დაიწერა და იკურთხა ორი წმინდა გიორგის ხატი, ხატმწერი — ავთო შენგელია, ხოლო გვარი უკურთხებულ იქნა პატრიარქ ილია II-ის მიერ. დღეს საგვარეულოს გააჩნია საკუთარი გერბი და დროშა.

დასკვნა

პატარაიათა საგვარეულო წარმოადგენს ერთ-ერთ უძველეს დასავლეთ ქართულ წარმოშობის გვარს, რომლის ფესვები იშლება ოდიშის ბანძიდან, შესაძლოა ტაო-კლარჯეთამდეც. მათმა ისტორიამ აერთიანებს მომსახურებას ეკლესიაში, განათლებასა და ხელოვნებაში, მაშინაც — როცა ისინი მეფეთა მერიქიფეებად მსახურობდნენ, და დღესაც — როცა მეცნიერებისა და კულტურის სფეროებში აგრძელებენ საგვარეულო ღირსებას.

პატარაიები საუკუნეების განმავლობაში რჩებიან საქართველოს ერთგულ შვილებად — სიბრძნის, შრომისა და პატიოსნების სიმბოლოდ.

„ჩვენ უნდა დავიწყოთ შრომა, უნდა მივხედოთ ჩვენს მამულს, უნდა ვთესოთ, ვხნათ, მოვიმკათ და აღვაშენოთ ჩვენი ქვეყანა, რადგან ამ საქმეს ჩვენს გარდა არავინ გააკეთებს!“
— საქართველოს პატრიარქი ილია II