ისტორია

რწმენის დაუღალავი მგზავრი: მამა გიორგი ბასილაია

ჩვენს ხმაურიან და აჩქარებულ ეპოქაში, სადაც ადამიანებს მუდმივად სადღაც გვეჩქარება, არსებობენ პიროვნებები, რომლებიც დროს აჩერებენ და საკუთარი ცხოვრებით ნამდვილ, ცოცხალ სასწაულს გვიჩვენებენ. ერთ-ერთი ასეთი გამორჩეული და საყვარელი მოძღვარია დეკანოზი გიორგი ბასილაია — ჭყონდიდის ეპარქიის, სოფელ ბანძის ღვთისმშობლის მიძინების სახელობის ტაძრის წინამძღვარი.

მისი ყოველი ნაბიჯი უფლისა და სამშობლოს უსაზღვრო სიყვარულით არის ნაკარნახევი.

მამა გიორგის სახელი მჭიდროდ უკავშირდება ერთ უნიკალურ, უკვე მრავალწლიან ტრადიციას: ყოველწლიურად, იგი მარტვილის რაიონიდან მცხეთაში, სვეტიცხოვლის დიდებულ ტაძრამდე, გზას ფეხით გადის. ეს არ არის უბრალო ფიზიკური მსვლელობა — ეს არის უდიდესი სულიერი ღვაწლი, მარხვა, ლოცვა და თავდადება, რომელიც 19 წელზე მეტს ითვლის.

წვიმაში, მცხუნვარე სიცხეში, უამინდობასა თუ დაღლილობაში, მოძღვარი მტკიცე ნაბიჯით მიდის წინ. მას გზადაგზა უამრავი ადამიანი ხვდება, რათა მღვდლისგან ლოცვა-კურთხევა მიიღოს, ერთად ილოცონ საქართველოს მშვიდობისა და გაბრწყინებისთვის.

უბრალოება და ხალხის დიდი სიყვარული

რატომ უყვარს ხალხს მამა გიორგი ასე გამორჩეულად? პასუხი მის უკიდეგანო უბრალოებასა და საოცარ თბილ ბუნებაშია. იგი არის მოძღვარი, რომელიც არასოდეს დგას მრევლზე მაღლა — იგი ყოველთვის მათ გვერდითაა, მათ ტკივილსა და სიხარულს იზიარებს. მისი თვალებიდან გამოსჭვივის ის საღვთო სიმშვიდე, რომელიც დღეს ასე აკლია თანამედროვე სამყაროს.

„როდესაც ხედავ მოძღვარს, რომელიც ასეულობით კილომეტრს ფეხით გადის მხოლოდ იმისთვის, რომ სვეტიცხოველში ქვეყნისთვის ილოცოს, ხვდები, რომ რწმენა ცოცხალია და მას მთების დაძვრა შეუძლია“ — აღნიშნავენ მისი მრევლის წევრები.

რწმენის მაგალითი მომავალი თაობებისთვის

მამა გიორგი ბასილაიას ცხოვრება არის ცოცხალი მაგალითი იმისა, თუ როგორ უნდა ვემსახუროთ ღმერთსა და მამულს — უხმაუროდ, საქმით, თავმდაბლობითა და დაუღალავი შრომით. სოფელ ბანძიდან დაწყებული ეს დიდი სულიერი გზა სვეტიცხოვლამდე, სიმბოლურად მთელი ჩვენი ერის მძიმე, მაგრამ იმედით აღსავსე გზას ჰგავს.

სანამ საქართველოში მამა გიორგისნაირი მოძღვრები მოღვაწეობენ და ჩვენს მიწაზე მათი ლოცვით სავსე ნაბიჯებია, ქართული სული ყოველთვის უძლეველი იქნება!

 

დაკარგული არქიტექტურული საგანძური: ბანძის (ნოჯიხევის) უნიკალური რვააფსიდიანი ტაძარი

საქართველოს მდიდარ კულტურულ მემკვიდრეობაში უამრავი გამორჩეული ძეგლი მოიპოვება, თუმცა მათ შორის არის ერთი, რომელიც თავისი არქიტექტურული გეგმარებით სრულიად უნიკალური და ფასდაუდებელია. ეს გახლავთ მარტვილის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბანძაში (ისტორიულ ნოჯიხევში) მდებარე რვააფსიდიანი ტაძრის ნანგრევები, რომელიც X საუკუნით თარიღდება.

რატომ არის ტაძარი უნიკალური?

საქართველოს ტერიტორიაზე გვხვდება ტეტრაკონქის (ოთხაფსიდიანი) ან ჰექსაკონქის (ექვსაფსიდიანი) ტიპის ეკლესიები (მაგალითად, გოგუბა ან კაცხის სვეტი), თუმცა ნოჯიხევის ტაძარი მთელ საქართველოში ერთადერთი ცნობილი რვააფსიდიანი (ოქტაკონქური) ნაგებობაა.

მისი არქიტექტურა იმდენად სპეციფიკურია, რომ ის უმნიშვნელოვანეს რგოლს წარმოადგენს ქართული ცენტრალურ-გუმბათოვანი არქიტექტურის ევოლუციისა და განვითარების შესასწავლად.

არქიტექტურული მახასიათებლები და გეგმარება

მიუხედავად იმისა, რომ ტაძარი დღეს ძლიერ დაზიანებულია და მისგან მხოლოდ მცირე სიმაღლის კედლებია შემორჩენილი, მეცნიერებმა შეძლეს მისი პირვანდელი სახის აღდგენა:

·        რადიალური სტრუქტურა: ნაგებობას ჰქონდა წრიულად, რადიალურად განლაგებული რვა აფსიდა.

·        სამი შესასვლელი: თავდაპირველად ტაძარში შესვლა შესაძლებელი იყო სამი მხრიდან — დასავლეთიდან, სამხრეთიდან და ჩრდილოეთიდან.

·        გვიანდელი ცვლილებები: დროთა განმავლობაში სამხრეთისა და ჩრდილოეთის კარები ამოუშენებიათ, რამაც ნაგებობის პირვანდელი დინამიკა შეცვალა

დღევანდელი მდგომარეობა და მნიშვნელობა

დღესდღეობით ძეგლი ნანგრევების სახითაა შემორჩენილი, თუმცა მისი არქეოლოგიური და ისტორიული ღირებულება შეუფასებელია. ის ნათლად აჩვენებს, თუ რაოდენ მაღალ დონეზე იდგა X საუკუნის სამეგრელოსა და მთლიანად საქართველოს ხუროთმოძღვრული აზროვნება, რომელიც არ უფრთხოდა ურთულესი გეომეტრიული ფორმების მქონე წმინდა ადგილების შენებას.

თუ სამეგრელოში მოგზაურობას გეგმავთ და გაინტერესებთ ქართული კულტურის ნაკლებად ცნობილი, მაგრამ უდიდესი მნიშვნელობის მქონე კერები, მარტვილის რაიონში სტუმრობისას ნოჯიხევის ეს უნიკალური ნაშთები აუცილებლად უნდა მოინახულოთ.

 

1954 წლის 5 სექტემბერი – უდიდესი ტრაგედია ბანძის ისტორიაში. 1954 წლის 5 სექტემბერი მარტვილის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბანძის ისტორიაში ერთ-ერთ ყველაზე მძიმე და ტრაგიკულ თარიღად დარჩება. ამ დღეს მომხდარმა საშინელმა ავტოსაგზაო შემთხვევამ ადგილობრივი საჯარო სკოლის პედაგოგებისა და მოსწავლეების სიცოცხლე შეიწირა. კატასტროფამ, რომელმაც მთელი საქართველო შეძრა, ბანძის სკოლის 5 მასწავლებელი და 14 მოსწავლე ემსხვერპლა. ამ შემთხვევამ სამუდამოდ შეცვალა სოფლის ცხოვრება.

დაღუპულთა ხსოვნა ათწლეულების გასვლის მიუხედავად, სოფელ ბანძაში ამ ტრაგიკულ დღეს არ ივიწყებენ. ყოველი წლის 5 სექტემბერს ადგილობრივები, გარდაცვლილთა ახლობლები და სკოლის წარმომადგენლები ერთად იკრიბებიან დაღუპულთა ხსოვნის პატივსაცემად. ამ დღეს ადგილობრივ ტაძრებში ტრადიციულად ტარდება სულის მოსახსენებელი პანაშვიდები და პარაკლისები. დაღუპული მასწავლებლებისა და მოსწავლეების სახეები სამუდამოდ დარჩება სოფლისა და სკოლის ისტორიაში.

ბანძის აგრარული ბაზარი – სამეგრელოს ავთენტური გემოები და სავაჭრო ტრადიცია

სამეგრელოს გულში, მარტვილის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბანძაში, მდებარეობს რეგიონის ერთ-ერთი ყველაზე ცოცხალი, ტრადიციული და მნიშვნელოვანი სავაჭრო სივრცე – ბანძის აგრარული ბაზარი. ეს არ არის უბრალოდ სავაჭრო სივრცე, არამედ ადგილი, სადაც საუკუნოვანი მეგრული სტუმარმასპინძლობა, ადგილობრივი ყოველდღიურობა და ეკოლოგიურად სუფთა პროდუქტების მრავალფეროვნება ერთმანეთს ხვდება. ბაზარი იდეალური პლატფორმაა მათთვის, ვისაც ნამდვილი, ნატურალური სოფლის ნაწარმის შეძენა და სამეგრელოს კულინარიული კულტურის უშუალო გაცნობა სურს.

გეოგრაფიული მდებარეობა და ლოგისტიკა

ბანძის აგრარული ბაზარი სტრატეგიულად ხელსაყრელ ადგილას,  მარტვილი-აბაშის დამაკავშირებელ ცენტრალურ საავტომობილო გზასთანაა, რაც მას მარტივად ხელმისაწვდომს ხდის როგორც ადგილობრივი მცხოვრებლებისთვის, ისე რეგიონის სტუმრებისა და ტურისტებისთვის. ბაზარი ემსახურება არა მხოლოდ ბანძას, არამედ მის გარშემო მდებარე ოცამდე სოფელს (მათ შორის ვედიდკარს, ონოღიას, მუხურჩასა და სხვა დასახლებებს), რის გამოც მას მუნიციპალიტეტთაშორისი მნიშვნელობის ეკონომიკური ცენტრის სტატუსი აქვს.

კვირა დღე – ბანძის ბაზრის დღე

კვირა დილიდანვე (საკმაოდ ადრეულ საათებში) სივრცე ივსება მიმდებარე სოფლებიდან ჩამოსული ფერმერებითა და მცირე მეწარმეებით. ეს არის კლასიკური "კვირის ბაზრობა", სადაც ვაჭრობა განსაკუთრებულ დინამიკასა და ემოციურ ელფერს იძენს. აქ მოსულ სტუმარს ეძლევა შესაძლებლობა, პროდუქტი უშუალოდ მწარმოებლისგან, ყოველგვარი შუამავლების გარეშე შეიძინოს.

რისი შეძენაა შესაძლებელი ბანძის ბაზარში?

ბაზარი გამოირჩევა ნატურალური, ეკოლოგიურად სუფთა და ხარისხიანი პროდუქციის ფართო ასორტიმენტით. აქ ძირითადად წარმოდგენილია:

·        რძის პროდუქტები: ტრადიციული მეგრული სულგუნი (როგორც ნედლი, ისე შებოლილი), იმერული ყველი, ხაჭო და ნაღები.

·        მწვანილი და ბოსტნეული: ადგილობრივ ნოყიერ ალუვიურ ნიადაგზე მოყვანილი სეზონური ბოსტნეული, განთქმული მეგრული მწვანილი და სანელებლები, რომლებიც აუცილებელია ნამდვილი აჯიკის მოსამზადებლად.

·        ხილეული და ჩირი: დასავლეთ საქართველოსთვის დამახასიათებელი ციტრუსი, თხილი, ჩირი და ადგილობრივი ხილის მრავალფეროვნება.

·        სოფლის ნაწარმი: შინაური ფრინველი, ნატურალური თაფლი, კვერცხი და სიმინდის ფქვილი (ღომისთვის).

·        სასოფლო-სამეურნეო პროდუქტები: შინაური ცხოველებისა და ფრინველების საკვები, მარცვლეული და პირველი საჭიროების საოჯახო ინვენტარი.

რატომ უნდა ეწვიოთ ბანძის ბაზარს?

თუ თქვენ მოგზაურობთ მარტვილის მუნიციპალიტეტში, კანიონებისა და ისტორიული ძეგლების მონახულებასთან ერთად, ბანძის აგრარულ ბაზარში სტუმრობა საუკეთესო გზაა რეგიონის კულინარიული საიდუმლოებების აღმოსაჩენად. ეს არის ადგილი, სადაც ფასები ხელმისაწვდომია, პროდუქტი – მუდამ ახალი, ხოლო გარემო – აბსოლუტურად ავთენტური. ბანძის ბაზარში ვაჭრობა ტურისტებისთვის ეთნოგრაფიულ გამოცდილებად იქცევა, სადაც შესაძლებელია მეგრული დიალექტის, ადგილობრივი იუმორისა და უშუალო ადამიანური ურთიერთობების შეგრძნება.

ბანძელი ბაზიერები – საუკუნოვანი ტრადიციის ცოცხალი მცველები სამეგრელოში

სამეგრელოს გულში, მარტვილის მუნიციპალიტეტის ულამაზეს სოფელ ბანძაში, უძველესი ქართული ტრადიცია – ბაზიერობა – მხოლოდ ისტორიული მეხსიერება არ არის. აქ მტაცებელი ფრინველებით ნადირობა ცოცხალი ხელოვნებაა, რომელიც თაობიდან თაობას გადაეცემა და ადგილობრივი კულტურული იდენტობის განუყოფელ ნაწილს შეადგენს. ბანძელი ბაზიერები დღესაც განსაკუთრებული სიყვარულითა და პროფესიონალიზმით აგრძელებენ ამ საქმეს.

ბაზიერობის ფესვები ბანძაში

ბაზიერობა, ანუ მტაცებელი ფრინველების (ძირითადად მიმინოსა და შევარდნის) მოშინაურება და მათით ნადირობა, საქართველოში საუკუნეებს ითვლის. სოფელი ბანძა, რომელიც ისტორიულად ყოველთვის იყო რეგიონის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი კულტურული და ეკონომიკური ცენტრი, განსაკუთრებულ როლს თამაშობდა ამ ტრადიციის შენარჩუნებაში.

ადგილობრივი ბაზიერებისათვის ეს არ არის უბრალო გატაცება ან ნადირობა. ეს არის რიტუალი, რომელიც იწყება ფრინველის ბუდიდან აყვანით ან დაჭერით, გრძელდება მისი მოთვინიერებით და სრულდება ნადირობის სეზონზე ფრინველსა და ადამიანს შორის სრული ჰარმონიის მიღწევით.

როგორ იწვრთნება სამეგრელოს მიმინო?

ბანძელი ოსტატების თქმით, მიმინოს გაწვრთნა უდიდეს მოთმინებას, სიფრთხილესა და ფრინველის ფსიქოლოგიის ცოდნას მოითხოვს. პროცესი რამდენიმე ძირითად ეტაპს მოიცავს:

• მორჯულება: პირველ დღეებში ფრინველი ეჩვევა ადამიანის ხმას, სურნელსა და ხელთათმანს. ბაზიერი მას ხელიდან კვებავს, რათა ნდობა მოიპოვოს.

• დაძახებაზე მოსვლა: ფრინველს ასწავლიან გარკვეული მანძილიდან პატრონის ხელზე დაჯდომას. თავდაპირველად ამას საიმედო თოკით (საბელით) აკეთებენ.

• ნადირობის ხელოვნება: მწვრთნელი მიმინოს ეხმარება სანადირო ინსტინქტების სწორად მიმართვაში, ძირითადად მწყერზე ნადირობისას.

ამ პროცესში ყველაზე საინტერესო ის არის, რომ ნადირობის სეზონის დასრულების შემდეგ, ნამდვილი ბაზიერები ფრინველებს ხშირად კვლავ ბუნებაში უშვებენ, რათა მათ გამრავლება შეძლონ. ეს მიდგომა ხაზს უსვამს ბუნებისადმი პატივისცემას, რაც ქართული ბაზიერობის მთავარი ფილოსოფიაა.

ბანძის ბაზიერთა კლუბი და თანამედროვეობა

დღეს ციფრულ ეპოქაში, ბანძელმა ბაზიერებმა მოახერხეს თავიანთი ხელოვნების პოპულარიზაცია ინტერნეტ სივრცეშიც. სპეციალიზებულ პლატფორმებზე (მაგალითად, Bazieri.ge და სოციალური ქსელები) აქტიურად ზიარდება ბანძის ბაზიერთა გუნდის ფოტოები, ვიდეოები და ნადირობის ამსახველი კადრები.

ეს აქტივობა ეხმარება:

• ახალგაზრდების ჩართულობას: ტრადიციით ინტერესდებიან ახალი თაობები, რაც გამორიცხავს ამ კულტურის დაკარგვას.

• ეკო-ტურიზმის განვითარებას: მარტვილის რეგიონში ჩამოსული ტურისტებისთვის ბაზიერობის პროცესის ხილვა უნიკალური ატრაქციაა.

• გამოცდილების გაზიარებას: სხვადასხვა რეგიონის ბაზიერები ერთმანეთს უზიარებენ ფრინველის მოვლისა და მკურნალობის თანამედროვე მეთოდებს.

ბანძელი ბაზიერები არიან ცოცხალი ხიდი საქართველოს წარსულსა და მომავალს შორის. მათი წყალობით, მარტვილის ეს ულამაზესი კუთხე ინარჩუნებს უნიკალურ ხიბლს. იუნესკოს მიერ არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის ნაწილად აღიარებული ეს ტრადიცია სოფელ ბანძაში დღესაც ამაყად აგრძელებს არსებობას.

 

დაიბადა სოფელ ბანძაში -1855წ.
 გარდაცვ. თარიღი: 12 ივლისი, 1920  (65 წლის ასაკში) დაკრძალვის ადგილი: სოფელი ბანძა. დეკანოზი ანტონ კეკელია XIX საუკუნის ბოლოს და XX საუკუნის დასაწყისში მოღვაწეობდა მე-18 საუკუნეში აგებულ წმინდა გიორგის სახელობის ტაძარში. მან 1875 წელს ბანძაში თავის სახლთან ახლოს პირველად დააარსა სკოლა, რომელსაც სოფლის სამინისტროს სკოლას ეძახდნენ, ასევე მის სახელს უკავშირდება რეგიონში 15-მდე სკოლის დაარსება. ანტონ კეკელიას დროს ფართოდ გაიშალა კულტურულ - საგანმანათლებო მუშაობა. 1890 წელს დაარსდა ამჟამინდელი ბანძის საჯარო სკოლის ადგილას სასწავლებელი, სადაც ბავშვებს წერა-კითხვას ასწავლიდნენ. 1896 წელს მღვდელი ანტონ კეკელია ბანძის ორკლასიანი სასწავლებლის გამგე იყო, 1896 წელს მან ეს სკოლა ორკლასიან სასწავლებლად გადააკეთა და უკვე მაღალი კლასებისთვისაც უშვებდნენ მასწავლებლებს. თავად ანტონი დიდად განათლებული პიროვნება ყოფილა, ფლობდა რამდენიმე უცხო ენას, კარგად იცოდა ლათინური, მათემატიკა. საინტერესოა თავად სკოლის მშენებლობის პროცესიც. არსებული ინფორმაციით, თედო სახოკია ანტონის ქალიშვილის მეუღლე იყო. მაშინდელი განათლების სამინისტროდან ის აწვდიდა მას ინფორმაციებს. სკოლების მშენებლობის უფლება ნებართვის გარეშე არ შეიძლებოდა, ნებართვას კი მოსკოვი არ იძლეოდა. ამიტომ უნდა დაემტკიცებინა ანტონს, რომ ხალხი მოწადინებული იყო სოფელში სკოლა ჰქონოდათ. მან დაწერა განცხადება და სკოლის მშენებლობის ნებართვა ითხოვა. თედო სახოკიამ შემოუთვალა  ანტონს: "სოფელში ხვალ შემოწმებაზე მოვლენ, რათა გაირკვეს, მართლა ითხოვს თუ არა ხალხი სკოლას და თუ შეგიძლია ამაღამ ამოიტანე ქვა-ღორღი, საშენი მასალა, ხალხი მოაგროვე და იქ ჩასულ სტუმარს აჩვენე, რომ ხალხი მუშაობსო". დეკანოზმა ანტონმა დაიქირავა ურმები და იმ ღამეს მდინარე აბაშიდან თურმე 40 ურემი ქვა ამოატანინა. მეორე დღეს ხალხი შეკრიბა და როცა კომისია მოვიდა, ნახეს, სკოლას ხალხი აშენებდა. მერე მშენებლობაში წინააღმდეგობა არ შეხვედრია. სასულიერო მოღვაწე და განმანათლებელი. ნადეჟდა და მიხელ კეკელიების მამა. წყარო: მამა ანტონ კეკელია, 1855-1920.-თბ.,2004.-15გვ.; ნათელი დაუღამებელი : (ცხოვრება და ღვაწლი დეკანოზ ანტონ კეკელიასი) / იგორ კეკელია.
დეკანოზ შალვა კეკელიას ინიციატივით, მეუფე სტეფანეს ლოცვა-კურთხევითა და მარტვილის მუნიციპალიტეტის ხელისუფლების მხარდაჭერით, დეკანოზ ანტონ კეკელიას ხსენებასთან დაკავშირებით სოფელ ბანძაში 29 აგვისტოს  „ბანძის სიონობა" აღინიშნება, ამ დღესთან დაკავშირებით ბანძის ღვთისმშობლის მიძინების სახელობის ტაძარში წირვა-ლოცვა აღევლინება. საღამოს კი ღია ცის ქვეშ საზეიმო კონცერტი იმართება.

მურთაზ ხურცილავა – "რკინის კაპიტანი"

 დაიბადა 5 იანვარს, 1943 წელს, მარტვილის რაიონში სოფელ ბანძაში— ქართველი და საბჭოთა ფეხბურთელი იყო მწვრთნელი. თამაშობდა მცველის პოზიციაზე. იცავდა თბილისის „დინამოს“, ქუთაისის „ტორპედოსა“ და საბჭოთა კავშირის ეროვნული და ოლიმპიური ნაკრების ღირსებას. 1972 წლის ევროპის ვიცე-ჩემპიონი საბჭოთა კავშირის ეროვნული ნაკრების შემადგენლობაში. 1966 წლის ინგლისისა და 1970 წლის მექსიკის მსოფლიო ჩემპიონატების მონაწილე. სპორტის დამსახურებული ოსტატი (1969). ვახტანგ გორგასლის II ხარისხის ორდენისა და ღირსების ორდენის კავალერი.

ათჯერ იყო დასახელებული საბჭოთა კავშირის 33 საუკეთესო ფეხბურთელის სიაში. აქედან ხუთჯერ პირველ ნომრად
2013 წელს მიიღო სპორტის რაინდის წოდება.
ბორის პაიჭაძემ მას "ქართული ფეხბურთის სიამაყე" უწოდა.
მურთაზ ხურცილავა სხვა მხრივაც გამორჩეულია: ერთადერთია ქართველთაგან, მსოფლიოს და ევროპის ჩემპიონატების და ოლიმპიური თამაშების მედლებს რომ ფლობს: 1972 წელს კი ჯერ ევროპირველობის, შემდეგ კი ოლიმპიური თამაშების ვერცხლს დაეუფლა.

მცველი, ნახევარმცველი

1961-1975 - თბილისის „დინამო“

1975-1976 - ქუთაისის „ტორპედო“

ტიტულები:

ევროპის ვიცე-ჩემპიონი: 1972

ოლიმპიადის ბრინჯაოს პრიზიორი: 1972 (მიუნხენი)

სსრკ ჩემპიონატის ბრინჯაოს პრიზიორი: 1962, 1967, 1969, 1971, 1972

სსრკ სპორტის ოსტატი: 1962

სსრკ საერთაშორისო კლასის სპორტის ოსტატი: 1966

სსრკ სპორტის დამსახურებული ოსტატი: 1969

სსრკ ჩემპიონატის 33 საუკეთესო ფეხბურთელის სიაში 9-ჯერ მოხვდა: #1 - 1968, 1969, 1971, 1972, 1973; #2 - 1965, 1966; #3 - 1963, 1970

სსრკ ნაკრებში: 69 მატჩი, 6 გოლი (1965-1973)

სსრკ ოლიმპიურ ნაკრებში: 13 მატჩი, 2 გოლი (1963-1964, 1967-1968, 1972)

სხვა ჯილდოები:

სპორტის რაინდი - 2013

*-საბჭოთა კავშირის ნაკრების პირველი ქართველი კაპიტანი

*-ევრო 1972-ის სიმბოლური გუნდის წევრი

*-1971 წლის 27 მაისს, მოსკოვში, ლევ იაშინის გამოსათხოვარ მატჩში საბჭოთა კავშირის ნაკრების შემადგენლობაში ითამაშა მსოფლიო ნაკრების წინააღმდეგ

*-1998 წელს, გაზეთ „სარბიელის“ გამოკითხვის შემდეგ, საქართველოს XX საუკუნის სიმბოლურ ნაკრებში დასახელდა

*-2003 წლის ნოემბერში, უეფა-ს ნახევარსაუკუნოვან იუბილესთან დაკავშირებით, საქართველოს ფეხბურთის ფედერაციამ 1954-2004 წლების ქვეყნის საუკეთესო მოთამაშედ აღიარა

მეორე ადგილი()

ფეხბურთი - ევროპის ჩემპიონატი 1972, ბელგია

მესამე ადგილი()

ზაფხულის XX ოლიმპიური თამაშები 1972, მიუნხენი, გფრ

­­­­

და ერთადერთი ქართველი მსოფლიოს სიმბოლურში! 

დღეს ვიხსენებთ ქართული ფეხბურთის ისტორიაში ერთ-ერთ უდიდეს მცველს, კაცს, რომელიც იყო დაცვის ბურჯი, ნამდვილი ლიდერი და ეპოქის სიმბოლო – მურთაზ ხურცილავას!

ის იყო ფეხბურთელი, რომლისაც ეშინოდათ თავდამსხმელებს და რომლითაც ამაყობდა მთელი საქართველო. ნამდვილი "რკინის კაცი" და კაპიტანი, რომელსაც გუნდი უდიდეს ბრძოლებში მიჰყავდა. 

უნიკალური მიღწევა: რომელიც ყველა ქართველმა გულშემატკივარმა უნდა იცოდეს:

მოვლენა: 1966 წლის მსოფლიო ჩემპიონატი ინგლისში. 

შედეგი: სსრკ-ს ნაკრებმა ისტორიაში საუკეთესო შედეგი აჩვენა და მე-4 ადგილი დაიკავა.

აღიარება: ტურნირის დასრულების შემდეგ, ფიფამ დაასახელა ჩემპიონატის სიმბოლური ნაკრები (საუკეთესო 11 ფეხბურთელი).

ამ ნაკრებში, ისეთი ლეგენდების გვერდით, როგორებიც იყვნენ ბობი ჩარლტონი, ეუსებიო და ფრანც ბეკენბაუერი, მოხვდა მურთაზ ხურცილავა!

ის არის ერთადერთი ქართველი ფეხბურთელი ისტორიაში, რომელმაც მსოფლიო ჩემპიონატის სიმბოლურ ნაკრებში მოხვედრა შეძლო. ეს არის მისი უმაღლესი კლასის მსოფლიო აღიარება.

ხურცილავა იყო იდეალური ცენტრალური მცველი – ფიზიკურად უძლიერესი, საოცრად ათლეტური, შეუპოვარი და უშიშარი. ის იდეალურად კითხულობდა თამაშს და არასდროს თმობდა პოზიციას.

დიდება ლეგენდას, რომელმაც ქართული ფეხბურთი მსოფლიო დონეზე ასახელა!

1873 წლის 16 აპრილს მარტვილის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბანძაში ადგილობრივმა მოყვარულმა მსახიობებმა უილიამ შექსპირის დრამა, (თარგმნილი დიმიტრი ყიფიანის მიერ) „ვენეციელი ვაჭარი“ წარადგინეს, ეს სპექტაკლი მნიშვნელოვანი მოვლენა იყო იმ დროის დასავლეთ საქართველოს კულტურულ და საგანმანათლებლო ცხოვრებაში.ბანძაში გამართული ეს წარმოდგენა უნიკალურია იმით, რომ ეს იყო პირველი შემთხვევა საქართველოში, როდესაც უილიამ შექსპირის პიესა დაიდგა. იმ პერიოდში თეატრალური ცხოვრება მხოლოდ დიდ ქალაქებში (თბილისსა და ქუთაისში) არ დუღდა, არამედ რეგიონებშიც აქტიურად ვრცელდებოდა. ამ სპექტაკლის შესახებ ინფორმაცია თავის დროზე ფართოდ გაშუქდა იმდროინდელ წამყვან ქართულ გამოცემაში — გაზეთ „დროებაში“ძალიან დიდი, აღფრთოვანება და პროგრესული რეზონანსი მოჰყვა. გამოცემამ ამ მოვლენას ცალკე წერილი მიუძღვნა სათაურით „შექსპირი ბანძაში“ (1873 წლის №16 და №18 გამოცემები). გაზეთი ხაზს უსვამდა, რომ სპექტაკლმა ადგილობრივ მოსახლეობაში უდიდესი ინტერესი გამოიწვია. მაყურებელი სრულიად მოუმზადებელი არ შეხვედრია ევროპულ დრამას, პირიქით — წარმოდგენამ ანშლაგით ჩაიარა.ფოტოზე გამოსახული ადამიანი არის დიმიტრი ყიფიანი (1814–1887) იგი იყო გამოჩენილი ქართველი საზოგადო მოღვაწე, პუბლიცისტი, მთარგმნელი და ლიბერალური სათავადაზნაურო მოძრაობის ერთ-ერთი მთავარი ლიდერი. მან უდიდესი როლი ითამაშა მე-19 საუკუნის საქართველოს კულტურულ და პოლიტიკურ გამოფხიზლებაში. საქართველოს მართლმადიდებლურმა ეკლესიამ იგი წმინდანად შერაცხა.

ბანძის ისტორიაში განსაკუთრებული ადგილი უკავია ილია ჭავჭავაძის სტუმრობას.1885 წლის აპრილში ილია ჭავჭავაძე სამეგრელოში მოგზაურობისას მარტვილის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბანძა-ს ესტუმრა. ილია სტუმრად იმყოფებოდა სწორედ აქ სოფელ ბანძაში იურისტ მელქისედეკ (მექი) ფაღავასთან. ეს ვიზიტი ქართული კულტურისა და ისტორიისთვის უმნიშვნელოვანესი ფრაზის დაბადების ადგილი გახდა.„სამეგრელოში მოველ და საქართველო ვნახე – დიდი საქართველო!  ბევრი ჭირი უნახავს საქართველოს, მრავალს ქარტეხილს გადაუვლია ზურგზედა მისსა, მაგრამ ყოველთვის ჟამსა და რღვევისა და გაწბილებისა... მტერთა მისთა დამთრგუნველი სამეგრელო იყო, იგი იყო ერთსული და ერთგული იმ სხეულისა, რომელსაც საქართველო ეწოდება.“ სოფელ ბანძაში ფაღავების მამულში შეკრებილმა ადგილობრივმა ინტელიგენციამ ილიას ნამდვილი სახალხო დახვედრა მოუწყო, რამაც მწერალს დაანახა კუთხის მტკიცე კავშირი ერთიან ქართულ კულტურასთან. იონა მეუნარგია თავის მოგონებებში აღნიშნავს, რომ ილია ამ მოგზაურობისას იმდენად ბედნიერი და მხიარული იყო, რომ ბანძასა და ცაიშში ყოფნისას სულ იტალიურ სიმღერას „ფარინა, ფარინა“-ს მღეროდა და ფერხულსაც კი ცეკვავდა.

ბანძა მდებარეობს დასავლეთ საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის რეგიონში, მარტვილის მუნიციპალიტეტში. სოფელი გაშლილია ოდიში-გურიის ვაკეზე, მდინარე აბაშის მარცხენა მხარეს. წყაროებში მითითებულია, რომ ბანძა მარტვილიდან დაახლოებით 11 კილომეტრით, აბაშიდან კი დაახლოებით 22 კილომეტრითაა დაშორებული. ბანძა შედგება სამი უბნისგან: ლევახანე, ლეკეკელე და ლეპატარე. სოფელი ზღვის დონიდან დაახლოებით 90 მეტრზე მდებარეობს და ეკლესიურად ჭყონდიდის ეპარქიას ეკუთვნის.
სოფლის სახელი პირველად 1699-1740 წლების რუსი ელჩების აღწერილობაში მოიხსენიება. ვახუშტი ბატონიშვილი სოფელსა და მის ციხესაც ახსენებს, რაც ბანძის ისტორიულ მნიშვნელობას კიდევ ერთხელ უსვამს ხაზს.
XIX საუკუნის II ნახევარში სააქართველოში პირველად ბანძაში დაიდგა შექსპირის პიესა “ვენეციელი ვაჭარი“. აშენდა 2-კლასიანი სასწავლებელი და გაჩნდა საშინაო სკოლებიც. ილია ჭავჭავაძემ  სამეგრელოში მოგზაურობისას სწორედ აქ თქვა ყველასათვის ცნობილი ფრაზა, "სამეგრელოში მოვედი და საქართველო ვნახეო".
ბანძის ისტორია მხოლოდ ერთი პერიოდის ამბავი არ არის. სოფლის მეხსიერებაში ჩანს შუა საუკუნეების პოლიტიკური კონტექსტი, ღვთისმშობლის ეკლესია, ბანძა-ფაღაოს ციხის ხსენება, ებრაული დასახლება, სინაგოგა და ძველი სასაფლაო. სწორედ ამ მრავალფენიანობის შენარჩუნებაა ამ გვერდის მთავარი მიზანი.

ბანძის ლვთისმშობლის მიძინების ტაძარი
ბანძის ლვთისმშობლის მიძინების ტაძარი მარტვილის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბანძაში მდებარეობს და სოფლის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ისტორიულ-კულტურული ძეგლია. 
ტაძრის არქიტექტურა ქართული საეკლესიო ხუროთმოძღვრების ტრადიციებს ასახავს. ნაგებობა გამოირჩევა პროპორციებით, ქვის წყობითა და ისტორიული გარემოთი, რომელიც ბანძის კულტურულ მემკვიდრეობას განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებს.
ბანძის ლვთისმშობლის მიძინების ტაძარს საყდრის სახურავი 2002 წლის 21 სექტემბერს დაედგა,  აღნიშნული სამუშაოები განხორციელდა ადგილობრივი მოსახლეობის, სასულიერო პირებისა და ქველმოქმედთა მხარდაჭერით.
ტაძარი დღესაც მოქმედია და წარმოადგენს როგორც რელიგიური ცხოვრების, ასევე ისტორიული მემკვიდრეობის მნიშვნელოვან კერას. ყოველწლიურად აქ აღინიშნება საეკლესიო დღესასწაულები, ხოლო ტაძარს სტუმრობენ როგორც ადგილობრივი მცხოვრებლები, ისე საქართველოს სხვადასხვა კუთხიდან ჩამოსული მომლოცველები და ვიზიტორები.
ბანძის ტაძარი არა მხოლოდ რელიგიური ნაგებობაა, არამედ სოფლის ისტორიული მეხსიერებისა და იდენტობის მნიშვნელოვანი სიმბოლო, რომლის დაცვა და მომავალი თაობებისთვის შენარჩუნება საერთო პასუხისმგებლობაა.

ბანძის ცენტრი სოფლის საზოგადოებრივი ცხოვრების მთავარი სივრცეა. აქ თავმოყრილია მნიშვნელოვანი საზოგადოებრივი, სავაჭრო და მომსახურების ობიექტები და ყოველდღიურად იკრიბებიან როგორც ადგილობრივი მცხოვრებლები, ისე სოფლის სტუმრები.
ბანძას ხელსაყრელი გეოგრაფიული მდებარეობა აქვს. სოფლის ცენტრიდან საავტომობილო გზები სხვადასხვა მიმართულებით მიემართება და შესაძლებელია მარტივად გადაადგილება მარტვილის, ხონის, აბაშისა და სენაკის მიმართულებით. ეს მდებარეობა ბანძას მნიშვნელოვან დამაკავშირებელ პუნქტად აქცევს მიმდებარე დასახლებებსა და მუნიციპალიტეტებს შორის.
სოფლის ცენტრი წლების განმავლობაში მოსახლეობის შეხვედრისა და ურთიერთობის მნიშვნელოვანი ადგილი იყო. დღესაც იგი ბანძის ერთ-ერთი ყველაზე აქტიური ნაწილია, სადაც იმართება სხვადასხვა საზოგადოებრივი, კულტურული და სპორტული ღონისძიება.
ბოლო წლებში განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა ცენტრის მოწესრიგებას, გამწვანებასა და კეთილმოწყობას. ეტაპობრივად ხორციელდება სხვადასხვა ინფრასტრუქტურული და საზოგადოებრივი პროექტი, რომელთა მიზანია სოფლის ცენტრი გახდეს უფრო მოწესრიგებული, მიმზიდველი, უსაფრთხო და კომფორტული როგორც ადგილობრივი მოსახლეობისთვის, ისე სტუმრებისთვის.
ბანძის ცენტრი არა მხოლოდ სოფლის გეოგრაფიული ცენტრია, არამედ მისი საზოგადოებრივი ცხოვრების, შეხვედრებისა და ყოველდღიური ურთიერთობების მნიშვნელოვანი სივრცეც.

1658 წელს ბანძის მიდამოებში გაიმართა ბრძოლა იმერეთის სამეფოსა და გურია-სამეგრელოს ძალებს შორის. ბრძოლა იმერეთის მეფე ალექსანდრე III-სა და გურია-სამეგრელოს მთავრებს შორის. 1657 წელს იმერეთის მეფე ალექსანდრე III-მ ოდიშზე ილაშქრა და მთავრად ლიპარიტ III დადიანის ნაცვლად ვამეყ დადიანი დასვა.ლიპარიტი თავის ნახევარძმას ქაიხოსრო I გურიელს შეეხიზნა და ტახტის დაბრუნებისათვის მზადებას შეუდგა. მთავრებს ჯარები მიაშველეს ახალციხის ფაშამ როსტომმა და ქართლის მეფე როსტომმა. მოკავშირეებს მიემხრნენ თავადები მიქელაძე და ჭილაძე. ბრძოლა 1658 ივლისში ბანძასთან იმერეთის მეფისა და ვამეყ III დადიანის ჯარების გამარჯვებით დამთავრდა. ლიპარიტ II და ქაიხოსრო I ოსმალეთში გაიქცნენ, ხოლო მათი ლაშქრის დიდი ნაწილი ტყვედ ჩავარდა. ეს ეპიზოდი სოფელს დასავლეთ საქართველოს პოლიტიკური ისტორიის რუკაზე აჩენს.

ეს არის ისტორიული ნაგებობა (აშენებული XX საუკუნის დასაწყისში, დაახლოებით 1910 წელს), რომელიც მოწმობს იმას, რომ ბანძაში ოდესღაც საკმაოდ დიდი და აქტიური ებრაული თემი ცხოვრობდა. სინაგოგას დღესდღეობით  კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი აქვს. მიუხედავად იმისა, რომ დღეს სოფელში ებრაელები პრაქტიკულად აღარ ცხოვრობენ, შენობა ამ მხარის ისტორიის მნიშვნელოვან ნაწილს წარმოადგენს.დასავლეთ საქართველოში XVIII საუკუნის მეორე ნახევრიდან ებრაულმა მოსახლეობამ მტკიცედ მოიკიდა ფეხი და დამკვიდრდა ყულევში, ქუთაისში, ფოთში, სენაკსა და მოგვიანებით ბანძაში.
XVIII საუკუნეში ბანძა დასავლეთ საქართველოში დაწინაურებული კერა იყო. აქ ჩამოსახლებულმა თავადმა ფაღავამ, მხარის ეკონომიკური ცხოვრების გასაგრმავებლად ჩამოიყვანა ებრაელი სოვდაგრის ერთი ოჯახი. თავადმა ფაღავამ ებრაელის მიმართ საკმაოდ თვალსაჩინო შეღავათები გაავრცელა.ამ ოჯახს მალე რამდენიმე ახალი კომლიც მოჰყვა. აშენდა ადგილზე მცირე სამლოცველო, გაიხსნა ებრაელთა სასაფლაოც. XX საუკუნის დასაწყისში აიგო მაღალი არქიტექტურული სამლოცველო ნაგებობა — სინაგოგა. ებრაელები მტკიცედ დაფუძდნენ ბანძაში.
გასული საუკუნის 70-იან წლებში ებრაელებმა დატოვეს ბანძა, დაემშვიდობნენ ადგილობრივ მცხოვრებლებს, მეზობლებს, მეგობრებს, სთხოვეს სინაგოგას და სასაფლაოს მოვლა და წავიდნენ თავიანთ აღთქმულ ქვეყანაში, ისრაელში.
სინაგოგა დღემდე ხელშეუხებლად დგას ბანძაში.